شناخت طرح و نقوش قالی کاشمر
دسامبر 6, 2016
هشدار!!!!مراقب قالیشویان غیر مجاز باشید!!!!قالیشویی بنام
ژانویه 17, 2018

شناخت طرح و نقوش قالی آذربایجان شرقی

آذربایجان شرقی – ھریس

موقعیت جغرافیایی و تاریخی استان آذربایجان شرقی با وسعت 4/45261 کیلومتر مربع در گوشه شمال غربی فلات ایران قرار دارد. رود ارس حدود شمالی آن را با جمهوري هاي آذربایجان، ارمنستان و نخجوان مشخص می کند. دریاچه ارومیه حدود غربی با استان آذربایجان غربی است. در جنوب کشیدگی کوهها، دره ها، جلگه ها و دشتها موجب پیوستگی استان با آذربایجان غربی و زنجان شده است و در شرق نیزدره ورودخانهدره رود، کوههاي سبلان، چهل نور و گردنه صائین این خطهرا از استان اردبیل جدا می کند.(زنده دل، 1376 ،ص27 ( آذربایجان در فارس میانه، آتورپاتکان در آثار کهن فارسی آذربادگان یا آذربایگان، در فارسی کنونی آذربایجان، در یونانی بیزانس آذربیگانون،در ارمنی اتراپاتاکان،در سریانی آذربایغان و در عربی آذربیجان نامیده شده است. هریس یکی از قدیمی ترین مناطق آذربایجان شرقی است. در وقف نامه ربع رشیدي نام بسیاري از آبادي هاي آذربایجان آمده است و نشان می دهد که پاره اي از آنها (نظیر هریس) در قرنهاي هفتم و هشتم هـ قصبه هایی آباد و بزرگ بوده اند .... . (همان منبع ص52( مراکز مهم قالیبافی آذربایجان شرقی: در یک طبقه بندي کلی می توان مراکز مهم قالیبافی استان آذربایجان را به سه گروه باویژگیهاي خاص تقسیم نمود. الف) گروه قالیهاي شهري باف آذربایجان که عمدتاً در مرکز و غرب این استان قرار دارند و مهمترین آنها عبارتند از: 1-تبریز و حومه آن مانند اسکو 2-مرند 3-مراغه.

ب) فرشهاي محلی و روستایی آذربایجان که مهمترین آنها عبارتند از فرشهاي 1-هریس 2-گوراوان 3-بخشایش 4-شربیان 5- مهربان که عمده قالیهاي اصیل آنها از لحاظ طرح و رنگ و بافت در کنار قالیهاي محلی روستایی ایران که داراي نقوش ساده تر و هندسی است قرار می گیرند. ج) فرشهاي عشایري آذربایجان که در رأس آنها می توان فرشهاي عشایر شاهسون را نام برد. هر چند در کنار این عشایر، سایر کوچندگان استان به ویژه عشایر ارسباران نیز به تولید انواع دستبافتها و زیر اندازهاي زیبا مانند گلیم و ورنی اشتغال دارند، اما دستبافتهاي گرهدار عشایر شاهسون (همچنین تا حدودي عشایر افشار آذربایجان) از شهرت بالایی برخوردارند. قالی هریس قالیهاي هریس بهترین نوع قالیهاي منطقه آذربایجان محسوب می گردد. این قالیها سنگین و بادوام می باشند. قالیهاي مشهور پرطاقت و سرشار از ویژگیهاي متمایز و در عین حال ارزان به این ناحیه تعلق دارد و مدت یک قرن است که مردم جهان آن را به عنوان قالی «گراوان 1 » یا «هریس» می شناسند. بدون شک از آغاز قرن نوزدهم و قبل از این تاریخ حرفه قالیبافی در ناحیه هریس متداول بوده است. سیسیل ادواردز می گوید: «تصور می کنم می توان اتفاقهایی را که در این زمینه روي داده است با اطمینان نسبی بازگو کرد. تجار تبریزي می دانستند که کشورهاي مغرب زمین بجاي تخته فرش هاي باریک و دراز(کناره) با طرحهاي تکراري که تا آن زمان در روستاها تهیه می گردید خواستار قالیهایی هستند که با طرح ترنج بافته شده باشند. بنابراین ضروري به نظر می رسد که یکی از تجار طرحی از طرحهاي معمولی گردان یعنی طرح «لچک ترنجی»را به «گراوان» یا «بخشایش» و یا «هریس» بفرستد و مشاهده کنند که قالیبافان روستایی چگونه از آن استفاده می کنند. بدیهی است آنچه انتظار می رفت به وقوع پیوست. یعنی قالیبافان این ناحیه از بافتن طرحهاي گردان عاجز بودند این طرح را به شکسته تبدیل کردند. یعنی آن را بصورت خطوط عمودي و افقی و اریب 45 درجه درآوردند. به این ترتیب طرح «هریس» یا «گراوان» بوجود آمد. این برداشت قالیبافان هریس از طرح «لچک ترنج» است.(ادواردز-1368-ص76 ( تمایل قالیبافان این ناحیه به تغییر خطوط منحنی به مستقیم یا تبدیل «گردان» به «شکسته» را امروز نیز می توان در هر یک از این روستاها مشاهده کرد. این کار خصوصیت خاصی به قالیهاي آنان داده است که در سراسر جهان مشهور است. انواع طرحهاي قالی هریس به قرار زیر است:

تاجري ، حیات نقشه ، حاج عظیم نقشه ، آقا علی اشرف نقشه ، چلنگر نقشه ، امیر ارسلان (گون پاپاق ، به معنی کلاه پشمی) ، صبوري یا سیل آپاران (سیل بر) ، قره قاش (سیاه ابرو) ، لاحلی نقشه ، افشان نقشه ، ایدگول(گل سنجد) ، هفت برکه یا هفت حوض ، قاچ خاتون یاداش خاتون. تمام این طرحها جز افشان که بصورت افشان شکسته است به صورت «لچک ترنج» بافته می شود و معمولاً نام تولید کننده بر روي طرح گذاشته می شود. مثلاً طرح حاج عظیمی به صورت ترنج لوزي و صمد خانی ترنج مدور و داش خاتون یا قاچ خاتون ترنج کف ساده هستند و نام طرحها بیشتر به نام افرادي که تولیدکننده و یا تغییر دهنده نقشه اصلی آن به شکل جدید بوده اند، نام گذاري شده. وجه مشترك تمام طرحها خطوط شکستهوهندسی است. نقشه قالیهاي هریس معمولاً لچک ترنج است که در اصطلاح محلی به آن گوشه گوبک می گویند. حاشیه هاي معروف توسباغا (سماوري) ، بالوق (ماهی) ، شاماما (گلی گرد-نوعی طالبی) و طرح داراخ (شانه) نیز از جمله حواشی فرش هریس محسوب می گردند. گاهی نیز حاشیه بصورت گلهاي تیوره (نوعی گل شبیه به گل شاه عباسی شکسته) بافته می شود. حواشی قالی هریس معمولاً سه قسمتی است. یک حاشیه پهن و دو حاشیه باریک که حاشیه پهن را احاطه می کنند. معمولاً رنگ زمینه حاشیه پهن تیره در نظر گرفته می شود که این امر باعث جلوه بیشتر نقوش متن در قالی می گردد.فرشهاي این ناحیه معمولاً در سبک شاخه شکسته در اندازه هاي قالیچه و قالی بافته می شوند. معمولاً ترنج میانی بر زمینه فرش تسلط دارد به نحوي که قسمت بزرگی از فرش را می پوشاند. لچک ها نیز اغلب مشابهت فراوانی با ترنج میانی دارند. قالی بافان هریس در گذشته از نقشه استفاده نمی کردند و اغلب فرشهاي خود را به کمک حافظه می بافتند و یا حداکثر از طرح قالیچه ي دیگري که در کنار دستگاه آویزان بود در بافت فرش یاري می جستند. آنها به اینگونه فرشهاي کوچک، در اصطلاح محلی اورنَگ (نقشه) می گویند. نمونه کوچک پارچه اینگونه فرشها را در اغلب مناطق مهم فرشبافی ایران، مثلاً آذربایجان و چهارمحال بختیاري می توان دید که داراي چند نوع لچک-ترنج و حاشیه هاي مختلفند تا به عنوان منبعی تصویري مورد بهره برداري بافندگان واقع گردد. رنگبندي و رنگرزي قالی هریس: عوامل بسیاري در انتخاب و گزینش رنگهاي قالی هر منطقه دخیلند، عواملی مثل پوشش گیاهی و شرایط اقلیمی روحیات و خصلتهاي قومی و ملی – حس زیبا شناسی و ...) حس زیبائی شناسی و پرورش آن طی سالیان متمادي در انتخاب نوع رنگها ومیزان روشنایی و تاریکی آنها و حتی همنشینی رنگها نقش بسیار مهمی را ایفا می کند. وجود منابع طبیعی گیاهی و معدنی درمنطقه و استفاده رنگرزان محلی از این نوع مواد طبیعی باعث بالا رفتن کیفیت الیاف و مصالح گردیده اصطلاحات محلی رنگها در قالی هریس بدین قرارند. روناس – ذلیر – تولوخ کولی – پوست پیازي ، قره چوب (چوب سیاه)- نیل کلکته-دوقولاغی (گوش شتري)- ریشه اشگون. همچنین براي دندانه دادن از سنگ قیناخ – زاج سفید – اکسید آهن و دوغ استفاده می کنند لازم به ذکر است دوغ تنها با رناس بکارمی رود. ذلیر: سدي بیان (Bayan Soddy (یا ساري چیچک اسمهاي محلی گیاهیست که به اندازه تقریباً نیم متر رشد می کند. داراي برگها و گلهاي ریز زرد رنگ می باشد. از ساقه و برگ و گل این گیاه براي رنگرزي استفاده می گردد. و زرد خوشرنگ باثباتی بدست می آید. تولوخ کولی: نوعی گیاه با گلهاي آبی رنگ که از ریشه آن براي رنگرزي استفاده می گردد. بعد از ساییدن و آسیاب کردن و جوشاندن، رنگ قهوه اي زیبایی به دست می آید. قره چوب(چوب سیاه): گیاهی شبیه رناس ولی کوچکتر از آن، ریشه آن قرمز مایل به مشکی است و براي گرفتن رنگ مشکی از آن استفاده می گردد. نیل کلکته: این رنگ از هندوستان وارد می شود و براي بدست آوردن بهترین و باثبات ترین رنگ آبی بکار می رود. لازم به توضیح است کهرنگرزي با نیل به همراه مقداري کشمش صورت می گیرد. دو قولاغی(گوش شتري): اسم محلی گیاهی است و رنگ شتري روشن از آن استخراج می گردد. ( رنگ هاي قرمز روناسی، نارنجی، قهوه اي، صورتی روشن و سیر، عاجی، سورمه اي، نخودي، سبز سدري، مشکی، بژ، آبی روشن و تیره، از جمله مهمترین رنگهاي فرش هریس بحساب می آیند. آنها ازآبی بعنوان رنگ متضاد به شکل خطوطی در میان رنگ ها استفاده می کنند. زمانی که رنگ زمینه آبی تیره و نخودي است، همنشینی رنگ هاي سبز سدري، قهوه اي، نارنجی و عاجی در نقشها لطافت خاصی به طرح می بخشد. رنگ هاي قهوه اي و بژ و فیروزه اي نشانه ي فرش هاي قدیمی تر است(اشنبرنر-1374- ص16 .(امروزه روستائیان نخ هاي آماده را از بازارهاي تبریز و اردبیل تهیه می کنند. اغلب این نخ ها پشمی است که از دباغ خانه ها بدست می آید و از حیث جنس با نخ هایی که قبلاً از ایلات چادر نشین می خریدند تفاوت بسیار دارد. نخ هاي ایلیاتی داراي الیاف بلند و تاب بیشتري بوده و وقتی آنرا رنگ می کنند سایهروشن هاي خاصی ازآن بدست می آید. 

اجزاء طرح قالی و اصطلاحات محلی آنها: 1 -گوبک(ناف): نقشی است که در وسط قالی بافته می شود. ترنج در برخی روستاها به آن «آینه» و «نیمچه» نیز می گویند. گل «رزت» و به اشکال مختلف مربع مستطیل، شش گوش و گاه نیز به صورت اشکال پیچیده تر در مرکز گوبک بافته می شود. (تصویر شماره 1 ( بطورمثال اگر قسمتی از ترنج قرمزباشد، اَل گل و اگر سرمه اي باشد، سرمه اي گل نامیده می شود. 2 -دستک: گلی است که به چهار طرف ترنج و در راستاي مورب آن و با زاویه 45 درجه قرار دارد برخی نیز به آن دسته گل می گویند. 3 -ناجاق 3 : اصطلاحاً به سر ترنج ناجاق می گویند، که بر حسب نقش، انواع مختلفی دارد در برخی از روستاها به آن «هیکل» و یا «علَم باشی» نیز می گویند. 4 -بالا ناجاق (ناجاق کوچک): به گلهایی کهدردو طرف ترنج درراستاي عرض آن قراردارند «بالا ناجاق» گفته می شود. 5 -یِر(زمین):در قالی بهزمینهوبومقالی «یر» می گویند. 6 -گوشه: به لچکها «گوشه» می گویند. نقش لچکها بر حسب طرح و نقش متفاوت است و با ترنج هماهنگی دارند. گوشه ها اغلب داراي بچه لچکها می باشند که برخی از بافندگان قدیمی به گوشه کوچک «یاشیل» (سبز) گوشه و به گوشه متوسط «چهر» (آبی) گوشه و به گوشه بزرگ «آق» (سفید) گوشه می گویند. چرا کهدر قدیم گوشه با این رنگها بافته می شدند و این اصطلاح همچنان باقی است بدون اینکهواقعاً با این رنگها بافته شده باشند. 7 -حاشیه: حاشیه با خطوط مستقیم عمودي و افقی از زمینه قالی جدا می شود و بصورت حواشی اصلی و فرعی در قالیهاي آذربایجان وجود داشته است و طرح آن نیزانواع گوناگون دارد. به حاشیه اصلی، حاشیهو به حواشی فرعی،زنجیرهو به حاشیه درونی «ایچري» (درونی زنجیره) و به حاشیه بیرونی «اشیک» (بیرونی زنجیره) گفته می شود. تعداد حواشی فرعی بر حسب اندازه قالی متغیراست

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *