شناخت طرح و نقوش قالی کاشمر
دسامبر 6, 2016
شناخت طرح و نقوش قالی آذربایجان شرقی
دسامبر 6, 2016

شناخت طرح و نقوش قالی کاشمر

وجھ تسمیھ شھر تبریز: ١ -چ ون زبی ده خ اتون ھمس ر ھ ارون الرش ید خلیف ھ عباس ی ب ھ ای ران آم د، دچ ار ت ب ش دیدی ش د و چ ون در منطق ھ آذربایج ان حض ور داش ت و در ای ن ش ھر ت بش ف روکش ک رد ب ھ ای ن ش ھر ت ب ری ز گفتند کھ این وجھ نامگذاری افسانھ ای بیش نیست. ٢ -واردان م ورخ ارمن ی ک ھ در ق رن چھ اردھم م م ی زیس تھ، نوش تھ ک ھ خس رو ارش اکی حکم ران ارمن ی آن را ب رای انتق ام از اردش یر نخس تین پادش اه ساس انی، قات ل اردوان آخ رین پادش اه پ ارتی بن ا ک رده اس ت و ن ام آنج ا را دا- ای- ورژ ب ھ معن ای ای ن ب رای انتق ام، نھ اد ک ھ ب ھ م رور زم ان تبدیل بھ تبریز شد...( داوریژ، تاوریژ، توریژ، توریز، تبریز.) ٣ -ب ھ عل ت وج ود چش مھ ھ ای آب گ رم در ای ن ناحی ھ م ی ت وان اس تنباط ک رد ک ھ از ای ن مفھ وم گرفت ھ ش ده باش د (ت و) ب ھ معن ی ت ب، ت ف، ت او، ط ب ب ھ معن ی گ رم اس ت و (ری) ب ھ معن ی چش مھ و جری ان رود ب وده. ت وری ب ھ معن ی چش مھ آب گ رم اس ت. (ت وکلی مق دم، حس ین،١٣٧۵ ،وج ھ تس میھ ھای شھرھای ایران- - با مقدمھ دکتر مھدی محقق، نشرمیعاد-چاپ اول تھران) دوره ھای مھم ھنری تبریز: (دوره ایلخ انی، دوره ص فویھ اول و انتق ال مرک ز حکوم ت از ھ رات ب ھ تبری ز در زم ان ش اه اسماعیل صفوی و تاسیس كارگاه ھاي شاھي و خلق آثار بدیع ھنري) پ س از انتق ال پایتخ ت ب ھ دلی ل خط ر عثم انی ب ھ ق زوین و س پس ب ھ اص فھان، اگرچ ھ تبری ز از غوغای پایتخت بودن دور می شود ولی حیات فعالانھ آن ھمچنان تداوم می یابد. ف رش تبری ز مس تقیم م ا را ب ھ اول ین ف رش ھ ای ب ا ارزش عص ر ص فوی م ی ب رد. در اینک ھ ف رش ش یخ ص فی ی ا ش کارگاه و ی ا ف رش ھ ای ش ناختھ ش ده و ت اریخی را مس تقیماً منس وب ب ھ ای ن ش ھر دانس ت تردی د اس ت ول ی تبری ز دارای کتابخان ھ س لطنتی و خطاط ان و نقاش ان و ت ذھیب ک اران برجستھ بوده است.در تبریز کارگاه ھای متمرکز قالیبافی وجود داشتھ. 

اول ین عناص ر و موتیفھ ای س نتی ایران ی نظی ر اس لیمی ھ ا و خت ایی ھ ا قب ل از آنک ھ از طری ق مکت ب اص فھان و فرھن گ دوره ص فوی ابع ادی جھ انی یابن د، از طری ق مینیاتورھ ا و ت ذھیب ب ر روی ف رش ھ ای ش مال غ رب ای ران و تبری ز ظ اھر ش دند. ف رش ھ ایی ک ھ از آن دوران ب اقی مان ده در اوج تکام ل از نظ ر ط رح و رن گ و ف ن بافت ھ ان د. نقش ھ ھ ای ای ن فرش ھا اگ ر چ ھ ن ام و نش انی از خ ود ندارن د ول ی در ح دی از کمالن د ک ھ ط رح و رن گ آنھ ا را م ی ت وان ب ا آث ار بھ زاد و س لطان محم د و دیگ ر ھنرمن دان عص ر مقایس ھ ک رد. ب ھ دنب ال رک ود پ س از عص ر ص فوی تبری ز در اواخ ر قاجاری ھ از اول ین ش ھرھایی اس ت ک ھ تج ارت ف رش بط ور گس ترده در آن رواج م ی یاب د و بازار پر رونقی برای کمپانی ھای اروپایی میشود. در گذشتھ قالیھای تبریز اکثراً درشت بافت بوده و قالی ھای با رجشمار بین ٣٠ تا ٣۵ میبافتھ اند و ندرتاً بھ صورت سفارشی و برای افراد و محل ھای خاص قالیھای با رجشمار بالای ۵٠ بافتھ می شد. در بافت این قالی ھای نفیس در آن زمان از پشم ھای مرغوب ایرانی با تحمل زحمات فراوان در ریسیدن آن کھ توسط دست انجام میگیرد، استفاده می شده است. با استقبال از فرش ریز بافت تبریز و عدم کفاف پشم داخلی ورود پشم خارجی در کشور آغاز می گردد. پشم کشور استرالیا و نیورلند از دیگر پشم ھا مناسب تر دیده شد و در بافت قالیھای ریزبافت تبریز از آنھا استفاده می شود. -جمع آوری فرش ھای کھنھ در سراسر کشور و صدور بھ کشورھای خارجی. قالیھای رجشمار٧٠ را در تبریز با پشم ۴٨ دولا و قالیھای ۵٠ رجشمار را با نخ٢٠ دولا میبافند. ابریشم: نخ ابریشمی مورد استفاده در قالیھای تبریز کھ در خامھ و چلھ ھای قالی مورد مصرف قرار می گیرد در تناسب و کیفیت قالیھای تبریز نقش بسزایی دارد. بطوری کھ دورگیری نقشھا و برخی گل و برگھا بطور کامل از ابریشم استفاده میشود و قالی نفیس رانمی توان دید کھ در قسمتھایی از متن آن ابریشم بھ کار نرفتھ باشد. با توجھ بھ اینکھ جھت بافت قالیھای بالای ۵٠ رج نیاز مبرم بھ چلھ ھای نازک و مقاوم وجود دارد. چلھ ھای ابریشمی جوابگوی این خواستھ میباشد. تقسیم بندی طرح و نقوش فرشھای ایران: ١ -نقوش شکستھ یا ھندسی ھریس. ٢ -نقوش گردان (کلاسیک لچک ترنج) ٣ -نقوش ترکیبی شکستھ و گردان. ۴ -نقوش تصویری و تابلو فرش. طبق بررسی ھای بھ عمل آمده سیر تکاملی نقوش قالی از شکستھ بھ منحنی در چندین دوره تاریخی و در نقاط متفاوت طی شده است. بھ طوری کھ در سالھای سوم تا پنجم پیش از میلاد در قالی پازیریک عوامل منحنی بھ وضوح پدیدار میباشد. دلیل ادامھ نیافتن این تکامل احتمالاً بروز جنگھای بزرگ و نا امنی ھای اجتماعی و پراکنده شدن مراکز رشد یافتھ این ھنر و صنعت می باشد.

در نقوش ترکیبی شکستھ و منحنی طرح ھا با خطوط منحنی کشیده شده، لیکن بافنده روستایی با استفاده از تجارب قبلی خویش بر روی نقوش شکستھ و ناتوان بودن در نقشھ خوانی دقیق و پیاده کردن طرح ھای منحنی در قالی، مبادرت بھ ایجاد خطوط شکستھ بھ جای خطوط منحنی نقشھ در قالی نموده است. زادگاه بافت این فرش ھا در منطقھ ھریس از توابع تبریز در استان آذربایجان شرقی میباشد. سبک بافندگان ھریس منحصر بھ فرد بوده و در حال حاضر نقوش را بدون نقشھ قبلی بصورت ذھنی و ابتکاری و با استفاده از دستمالھای نقاشی شده( دستمال نقشھ) بر روی قالی پیاده می نمایند. طرح ھای رایج در فرش ھای تبریز: طرح ھای رایج در فرش ھای کنونی تبریز بنام طراحان آن معروف است. بھ طور مثال می گویند: قلم نامی، قلم شیرفر، قلم شھسوارپور یا خیابانی و غیره. طبق بررسی ھای بھ عمل آمده بیشتر طرح ھای سنتی و اصیل ایرانی در تبریز مورد تقلید و الھام قرار گرفتھ و بھ صورت کاملتر در قالیھای تبریز منعکس گردیده است. (سیسیل ادواردز در كتاب خود"قالي ایران" تبریزی ھا را مقلدان بزرگ خطاب میكند.) نقشھ اصفھان: ١ -این گروه نقوش شامل شاه عباسی، طرح ھای اسلیمی و طرح ھای افشان می باشد. در تبریز از عناصر این طرح ھا بصورت کلی و جزیی در نقشھ ھای قالی استفاده شده و با دخل و تصرف و در ترکیب بندی جدیدی ارائھ می نمایند. بیشترین طرح ھای تبریز در حال حاضر شامل این نقشھ ھا بوده کھ بھ نقشھ اصفھان معروف است. بھ طور مثال نقشھ اصفھان شھسوارپور، نقشھ اصفھان خیابانی. ٢ -گل فرنگ: گل فرنگ ترکیبی است از طرح ھای اصیل ایرانی با گلھای طبیعی، مخصوصاً گل سرخ و گلھای فرنگی. انواع آن: گل فرنگ دستھ گل، گل و بلبل، گل فرنگ بیجار، مستوفی و گل فرنگ سراجی. ٣-طرح ھای ماھی در ھم. ۴ -طرح بتھ. ۵ -درختی. ۶ -شکارگاه. ٧ -گلدانی. ٨ -طرح ھای موزه ای مثل: قالی اردبیل، پازیریک، چلسی. ٩ -تابلو فرش ھا. ١٠ -طرح آثار باستانی و ابنیھ اسلامی. ١١ -تلفیقی ھا.(چھار فصل) رجشمار:رجشمار مھمترین عامل تشخیص کیفیت بافت فرش از لحاظ ریزبافی و ظرافت یا درشت بافی و ضخامت می باشد. بدین معنی کھ ھرچقدر عدد رجشمار فرش پایین تر و کمتر باشد فرش درشت بافت تر و ھرچھ بالاتر و بیشتر باشد فرش ریزبافت تر خواھد بود. بھ طور مثال وقتی می گویند این فرش پنجاه رجی است یعنی در ھفت سانتی متر از عرض فرش و یا طول فرش در ھر قسمت از پشت قالی کھ انتخاب شود و گره ھای آن شمارش شود باید پنجاه گره در آن مشاھده شود. رجشمارھای متداول در قالی ھای موجود در بازار تبریز در حال حاضر عبارتند از: ١٨، ٢٠ ،٢۵ ،۵٠ ،۶٠ ،٧٠ ،٩٠ کھ ندرتاً بالاتر از آن ھم بافتھ می شود. قبل از گذر بر احوال طراحان فرش تبریز لازم است بدانیم کھ در ھمان سالھای فعالیت اداره ھنرھای زیبا در تھران، تبریز نیز مدرسھ صنایع مستظرفھ با وضعیت مشابھی شروع بھ فعالیت کرد. ھنرمندانی نظیر میرمصور، رسام ارژنگی، عبداالله باقری در ایجاد و گسترش آن فعالیت داشتھ اند، عماد و خیابانی از شاگردان این ھنرستان بوده اند. میرمصور کارگاه طراحی داشتھ و تعلیم نقش قالی و طراحی می داده است. یکی از معروفترین طرح ھای فرش تبریز بھ نام چھارفصل کار این ھنرمند است. تابلو فرش نادر کھ در موزه مقبره نادر سردار بزرگ ایران قرار دارد و ھمچنین تابلوفرش شاھپور از ساختھ ھای اوست. -حاج جلیلی یکی از تولیدکنندگان بزرگ فرش تبریز . احمد عماد:شھرت و اعتبار او بیشتر مدیون تولید فرشھای ھنری با ارزشی است کھ نمونھ ھایی از آنھا در کاخھای سعدآباد و یا در موزه فرش وجود دارد. ولی وی بھ عنوان طراح در طرح بعضی از فرشھا کھ در کارگاه خود تولید می کرد دخالت مستقیم داشتھ است. این ھنرمند متواضع و مھربان را کھ امروز از آثار و بافتھ ھای دوران شوکتش چیزی برای عرضھ نداشت در حالی ملاقات کردیم کھ روزانھ مسافتی طولانی بھ بیرون از شھر تبریز می رود تا آنجا بر کارخانھ جدید التاسیس قالیبافی نظارت می کند. احمد عماد در سال ١٢٨٧ خورشیدی در شھر تبریز متولد شد. او کار خود را با بافت فرش کوچکی در منزل آغاز کرد.وی در مدرسھ صنایع مستظرفھ بھ کار تذھیب و مینیاتور پرداخت و طرح ھای میرمصور برای او الگوی مناسبی جھت تجربھ بود. او در زمان طاھرزاده بھزاد برای بافت فرشھای کاخ مرمر بھ تھران خوانده شد. حبیب االله امین افشار متولد ١٢٨٢ خورشیدی در رضائیھ است. او نیز از ھنرمندانی بود کھ بر روی فرش ھایی از کاخ مرمر کھ در تبریز بافتھ می شد کار کرده است.او بر طراحی سنتی مسلط بوده و با قوه ابتکارش نقوش را بر روی نقشھ فرش تجسم می بخشیده. او از نقوش و موتیفھای دوران باستان نیز بھره می برده است. استفاده از موجودات ترکیبی (اسفنس ھا) اساطیری (سیمرغ) شیردال و اسب بالدار، بند اسلیمی ھایی کھ بھ سر حیوانات ختم می شوند (درخت سخنگو) از جملھ سنتھای کھن فرش تبریز است. ھمچنین استفاده از (قاب) دوایری مستقل و مجزا در متن فرش کھ بسیار شبیھ آرم و یا یک نشانھ و مھر و امضاء ھستند. ھمانند دوایر مروارید نشانی کھ در آثار ایرانیان دوران ساسانی و حتی بودائی (کوشانیان) دیده می شود. استفاده از رنگھای فام از قبیل انواع سبزھا، بنفش، صورتی ھا و کرم حتی استفاده از خطوط تزئینی کوفی در حواشی فرش کھ از ویژگی ھای فرشھای معروف بھ سلجوقی است از دیگر عناصر مھم فرش تبریز محسوب میگردد. محمد نقی خیابانی مشھور بھ میرزا تقی خیابانی: او شاگرد صنایع مستظرفھ در زمان سرپرستی میر مصور و بھترین شاگرد او در کار تذھیب و نگارگری بوده و دوره آناتومی را نیز گذرانده است. خیابانی رنگرزی با رنگھای سنتی و طبیعی و بافت فرش را در کارخانھ آقای زنجانچی (تولیدکننده نامی فرش) یاد گرفت. سبک وی طراحی سنتی بھ سبک صفوی بوده است. پسر وی غلامحسین خیابانی متولد ١٣٢٠ خورشیدی در تبریز است. او در حال حاضر یکی از طراحان صاحب نام تبریز است. قلم این ھنرمند بسیار زیبا و ھنرمندانھ است و تاثیر ھنر اروپایی در آن بھ چشم می خورد. طرح ھای وی معمولاً بدست تولیدکنندگان صاحب نام تبریز بر فرش پیاده می شود. در طرح ھای محمدتقی خیابانی (پدر) آرایھ ھا و موتیفھای سنتی مثل اسلیمی ھا و ختائی ھا حاکمند. در کنار بعضاً گل ھای سرخ . رنگبندی این طرح ھا با انواع ھم خانواده رنگھای سبز و طیف رنگھای گرم مثل انواع قرمزھا، صورتی ھا و نارنجی ھا در کنار رنگھای بنفش، ارغوانی و زرد خودنمائی می کنند. 

متر از عرض فرش و یا طول فرش در ھر قسمت از پشت قالی کھ انتخاب شود و گره ھای آن شمارش شود باید پنجاه گره در آن مشاھده شود. رجشمارھای متداول در قالی ھای موجود در بازار تبریز در حال حاضر عبارتند از: ١٨، ٢٠ ،٢۵ ،۵٠ ،۶٠ ،٧٠ ،٩٠ کھ ندرتاً بالاتر از آن ھم بافتھ می شود. قبل از گذر بر احوال طراحان فرش تبریز لازم است بدانیم کھ در ھمان سالھای فعالیت اداره ھنرھای زیبا در تھران، تبریز نیز مدرسھ صنایع مستظرفھ با وضعیت مشابھی شروع بھ فعالیت کرد. ھنرمندانی نظیر میرمصور، رسام ارژنگی، عبداالله باقری در ایجاد و گسترش آن فعالیت داشتھ اند، عماد و خیابانی از شاگردان این ھنرستان بوده اند. میرمصور کارگاه طراحی داشتھ و تعلیم نقش قالی و طراحی می داده است. یکی از معروفترین طرح ھای فرش تبریز بھ نام چھارفصل کار این ھنرمند است. تابلو فرش نادر کھ در موزه مقبره نادر سردار بزرگ ایران قرار دارد و ھمچنین تابلوفرش شاھپور از ساختھ ھای اوست. -حاج جلیلی یکی از تولیدکنندگان بزرگ فرش تبریز . احمد عماد:شھرت و اعتبار او بیشتر مدیون تولید فرشھای ھنری با ارزشی است کھ نمونھ ھایی از آنھا در کاخھای سعدآباد و یا در موزه فرش وجود دارد. ولی وی بھ عنوان طراح در طرح بعضی از فرشھا کھ در کارگاه خود تولید می کرد دخالت مستقیم داشتھ است. این ھنرمند متواضع و مھربان را کھ امروز از آثار و بافتھ ھای دوران شوکتش چیزی برای عرضھ نداشت در حالی ملاقات کردیم کھ روزانھ مسافتی طولانی بھ بیرون از شھر تبریز می رود تا آنجا بر کارخانھ جدید التاسیس قالیبافی نظارت می کند. احمد عماد در سال ١٢٨٧ خورشیدی در شھر تبریز متولد شد. او کار خود را با بافت فرش کوچکی در منزل آغاز کرد.وی در مدرسھ صنایع مستظرفھ بھ کار تذھیب و مینیاتور پرداخت و طرح ھای میرمصور برای او الگوی مناسبی جھت تجربھ بود. او در زمان طاھرزاده بھزاد برای بافت فرشھای کاخ مرمر بھ تھران خوانده شد. حبیب االله امین افشار متولد ١٢٨٢ خورشیدی در رضائیھ است. او نیز از ھنرمندانی بود کھ بر روی فرش ھایی از کاخ مرمر کھ در تبریز بافتھ می شد کار کرده است.او بر طراحی سنتی مسلط بوده و با قوه ابتکارش نقوش را بر روی نقشھ فرش تجسم می بخشیده. او از نقوش و موتیفھای دوران باستان نیز بھره می برده است. استفاده از موجودات ترکیبی (اسفنس ھا) اساطیری (سیمرغ) شیردال و اسب بالدار، بند اسلیمی ھایی کھ بھ سر حیوانات ختم می شوند (درخت سخنگو) از جملھ سنتھای کھن فرش تبریز است. ھمچنین استفاده از (قاب) دوایری مستقل و مجزا در متن فرش کھ بسیار شبیھ آرم و یا یک نشانھ و مھر و امضاء ھستند. ھمانند دوایر مروارید نشانی کھ در آثار ایرانیان دوران ساسانی و حتی بودائی (کوشانیان) دیده می شود. استفاده از رنگھای فام از قبیل انواع سبزھا، بنفش، صورتی ھا و کرم حتی استفاده از خطوط تزئینی کوفی در حواشی فرش کھ از ویژگی ھای فرشھای معروف بھ سلجوقی است از دیگر عناصر مھم فرش تبریز محسوب میگردد. محمد نقی خیابانی مشھور بھ میرزا تقی خیابانی: او شاگرد صنایع مستظرفھ در زمان سرپرستی میر مصور و بھترین شاگرد او در کار تذھیب و نگارگری بوده و دوره آناتومی را نیز گذرانده است. خیابانی رنگرزی با رنگھای سنتی و طبیعی و بافت فرش را در کارخانھ آقای زنجانچی (تولیدکننده نامی فرش) یاد گرفت. سبک وی طراحی سنتی بھ سبک صفوی بوده است. پسر وی غلامحسین خیابانی متولد ١٣٢٠ خورشیدی در تبریز است. او در حال حاضر یکی از طراحان صاحب نام تبریز است. قلم این ھنرمند بسیار زیبا و ھنرمندانھ است و تاثیر ھنر اروپایی در آن بھ چشم می خورد. طرح ھای وی معمولاً بدست تولیدکنندگان صاحب نام تبریز بر فرش پیاده می شود. در طرح ھای محمدتقی خیابانی (پدر) آرایھ ھا و موتیفھای سنتی مثل اسلیمی ھا و ختائی ھا حاکمند. در کنار بعضاً گل ھای سرخ . رنگبندی این طرح ھا با انواع ھم خانواده رنگھای سبز و طیف رنگھای گرم مثل انواع قرمزھا، صورتی ھا و نارنجی ھا در کنار رنگھای بنفش، ارغوانی و زرد خودنمائی می کنند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *